Ana içeriğe atla

EBDULLAH GORAN (1904 - 1962)

                                                              

Goran di sala 1904an de li bajarê Helebçe ji dayîk dibe. Xwendina xwe ya seratayî li medresê dest pê dike, li vir xwe fêrî zimanê erebî, tirkî û farisî dike. Di sala 1919an de ku piştî ku bavê wî wefat dike ji bo xwendinê diçe Kerkûkê.  Di  17 saliya xwe de (1921) pexşaneke wî di rojnameya Pêşkewtin de tê çapkirin. Dîwana wî ya bi navê “Geştî  Hewreman” di sala 1931ê de li Silêmanî tê çapkirin.
Operêta bi navê "Gulî Xwênawî" li van bajaran tê pêşandan: 

 Piştî wê jî vedigere Helebçe weke mamoste dixebite. Di salên şerê cihanê yê duyemîn de (1940-1945) li Felestînê di Radyoya Yafa beşa kurdî de dixebite.  Di wexta şerê duyem ê cîhanê de, Refîq Çalak û Goran û Remzî Qezaz hatin hilbijartin û ji bo di êstgehê de bixebitin çûn Yafaya Felestînê. Wê demê li wir bi gelek zimanan êstgeha rojhilata nêzîk hebû ku ser bi “BBC”ya Berîtanyayê bû. Li vê êstgehê ji bo artêşên“Îngîltere, Ferensa, Emerîka”yê propagende dihate kirin.

Bi bernameyên kurdî yên radyo dê li dijî faşîzmê amade dike.  Di navbera salên 1951- 1952yan ji aliyê  rijêma kevneperest ya Iraqê be tê girtin. Piştî ku ji zindanê derdikeve, li Silêmaniyê dibe sernûsere rojnameya  jîn’ê.

Di navbera salên  1954-1958an de, sê caran dîsa ji aliyê rejîma Iraqê ve tê girtin. Piştî serkevtina Şoreşa Gelawêjê, di  1958an de ji aliyê Sovyetê tê şa’ir Goran vexwendin û diçe li Êrîvanê beşdarî bernameyên wêjeyî dibe.

 Goran, di 1959an de dibe sernûsere kovara  Şefeq  û di heman salê de dibe endamê desteya nûsarên kowara Azadî. Di sala 1960yî de dibe Mamosteyê şi’îr  û edebîyata kurdî li Zanîngeha Bexdatê. Di sala 1962yan de bi nexweşi Şêrpenceyê ve koçî xwe ya dawî deke.
 Di destpêka şêweya helbesta wî de, bi “erûza” Erebî dinivîse. Ji ber ku Goran heta wê demê di bandora klasîkên helbesta Erebî û Farisî de bû. Piştî ku ferî zimanên îngilîzî deibe, bandora edebiyatên biyanî, ji helbestên wî kêm dibe û bi şêweyekî nûjen û bi rêbazên modern şiîrên xwe bi kurdî dinivîse.

Bandora helbestkarên romantîk yên weke “W. B. Yeats, Oscar Wilde, Keats,  Goldsmîth,  Wrizdoth” di helbestên wî de xwe dide der.  Av û hewaya şiîra romantîk a înglîzî di beşek şiîrên Goran de bi rengekî taze derdikeve pêş. Goran gelek teknîk û formên nû yên helbestê anîya nav wêjeya kurdî. Rexnegirên  kurd, berhemên Goran bi sê qonax dabeş dikin:  Qonaxa  destpêkê/ Klasîk (1921-1933), Qonaxa  Romantîk (1933-1950) û Qonaxa  Realîzma Şoreşgêrî (1950-1962).

“Helbestkarê nûxwaz, Ebdulla Goran, dibe ku yekem nûserê kurd be ku di sala 1950an de terma “şano”yê bi kar anîbe. Ev yek jî, di helbesta “Cîlwey Şano” ya di dîwana “Firmêsk û Huner”ê de, ku di sala 1950an de li Bexdayê, li çapxaneya Mearîf hatiye çapkirin.” (Ferhat Pîrbal)

Li Silêmaniyê bi pereyên ji bo şanoyên hatibû berhevkirin ku ji du hezar dînar pêk dihat, ji bo opereta Gûlî Xwênawî (Gula Sor a Xwînî) ya Goran hatibû xerckirin. Opereta ku ji aliyê Thomas Bois bi “Ode to the Skylark”(Qasîdeyek bo Tîtî) a Shelley re tê berawirdkirin, ji axaftineke navbera kur û keçekê ve dihat lîstin. (Rola keçikê jî ji aliyê mêrekî ve dihate lîstin.) Pêşandeyên ji helbestên neteweyî yên Goran li ser sehneyê ew mînak in ku şano ji aliyê rewşenbîrên kurd ve wek sazkirina nasnameyeke neteweyî çandî û bidestxistina mîrata çanda neteweyî bi riya sehnekirina folklor, mît û efsane û klasîkên wêjeyî, çawa hatiye amrazkirin.

1946 Silêmanî
1946 Hewlêr
1946 Pêncwîn
1948 Silêmanî
1948 Koye
1952 Silêmanî
1953 Çemçemal
1953 Dihok
1971 Bexda

Di 1950yî de bi şêweya Goranî  li Radyoya Kurdî ya Iraqê tê tomarkirin. Di sala 1952yan de bi şêweya pexşanê dîsa di radyoya Kurdî ya Iraqê tê pêşkeşkirin û di 1960yî de di talevizyona Kurdî de tê weşandin.  
Di sala 1946an “Gulî Xwênawî” a Ebdullah Goran, li Silêmaniyê, ji aliyê Şêx Nurî Şêx Celal û ji aliyê Lawaniy Silêmanî ve tê pêşandan. “Operetî Gulî Xwênawî” bi derhêneriya Kamûran Mukrî di sala 1947an de li Hewlêrê tê pêşandan. “Gulî Xwênawî” bi derhêneriya İzzeddîn Elî û ji aliyê koma Mala Mamosteyan ve, di sala 1952yan de li Dihokê tê pêşandan. Di 1971yan de “Gulî Xwênawî” weke opereta Abdullah Goran, bi derhêneriya Ehmed Salar ve li Bexdayê tê pêşandan…
  
Ji operata wî ya bi navê “Gulî  Xwênawî”
  
“Gulî  Xwênawî”    
1
 Kur:
  Birwane! Şayî ye, çopiye, lew male
  Giwê bigre! Zurnaye, dehole, şimşale!
  Zerd û sûr têkel bûn, jin û piyaw, heraye
  Lew nawe her harey heyasey to naye!
  Sa tuxwa xêrake ba biroyin dest bigrîn
  Bekamî dildarî pêkewe helperîn!

Kiç:
 Gul nebê bo serim al çepkê, zerd çepkê
 Nayem bo zemawen, nayem bo helperkê
 
Kur:
 Kiç le rêy ciwanîta, kiç le rêy ciwanîta
 Kiç le rêy niwnîgay hatuçoy kanîta
 Payîze, gelay dar rijawe, bax rûte,
 Gul kwanê? Gul lêwî be bize pişkûte!

Kiç:
Gul nebê bo serim al çepkê, zerd çepkê
Nayem bo zemawen, nayem bo helperkê
Bitdaye dil be min, be hemû ma’nawe
Dû çepkit ehanî le baxçey paşawe!

Kur: (Erwa û leber xoyewe be goranî elê)
Baxçey paşa lewber awe
Xêlî duşmin dewrey dawe
Erom: Rêgam lê gîrawe
Narom: Çawkal lêm torawe!
(Bere bere le dê dûr kewtewe)

2
Kur:
Be baxçey paşa da wird geram, xwar û jûr
Zerd hebû, bom çinît, çing nekewt gulî sûr
Nazanim emca dêyt bo şaîy û helperkê?

Kiç:
Nayem, gul mawyetî bo serim sûr çepkê!

Kur: (Yexey miraxanîy tirazan)
Natewê em zamî ser dilem lebatî?

Kiç:
Ey hawar! Tifengî dujminîş pêkanî?
Rakişê tawê ser binêre ser ranim,

Ba bigrîm bo dilê bo gulê doranim!

Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Samatya Sakinlerinin Biricik Sahafı: Devrim Sahaf (Pirtûkfiroş)

Yine aynı bir Pazar günü… Bahar gelmiş kime neylemiş, herkes dışarıda, bir ben kalmışım sanırsın içerde… Sosyal medya ve akıl sır ermeyen bir telefonun varsa, bir hafta bile dışarı çıkmazsın, olur biter… Recep telefondan bildirir: “Dayika Niştiman” kitabını getirecekmiş, yanına Mustafa’yı da katmış eve gelmişler, hoş gelmişler. Onların gelmesiyle ne zamandır dışarıya çıkmadığımı anımsadım: üç günmüş... Siz de olsanız çıkmazsınız, mayısta Amed kitap fuarına yetişmesi gereken “Kürt Tiyatro Tarihi” kitabıyla uğraşınca “baharmış, Samatya sahiliymiş” unutursunuz. Abartıkça abartıyoruz haliyle; sorduklarında “mühim” adamların yaptığı gibi, “çok yoğunuz abi” modunda, iş güçle meşgul olduğumuzu söylemeyi ihmal etmiyoruz, övünmek gibi olsun bu da...  Neyse, yine her zamanki Recep’in olağan hallerinden birini yaşıyoruz; odanın içinde dağılmış makaleleri karıştırmakla meşgul, kitap kurdu Receb’e çıktıları karıştırma fırsatı tanımadan, elindeki yazıları yerine bırakmasını istedim ve ani bir “Hadi…

"Leylanok, Derî, Goristana Stêrkan..." an jî bi edebî “Yıldız Çakar”

Yıldız Çakar; berhema wê ya “Goristana Stêrkan” di sala 2004an de ji Weşanên Elmayê derdikeve. Pirtûka duyem î bi navê “Ala” 2008an li Dihokê, ji aliyê yekitiya niviskarên Dihokê vê çap dibe. Bi hevkariya Amed Tigrîs re “Ansiklopediya Amedê” dinivîse, ji aliyê Şaredariya Amedê ve di 2012an de tê weşandin. Berhama wê yên bi navê “Derî” (Helbest, 2012) û Leylanok (2014, ceribandin) di nav weşanên Avestayê derdikeve. Niha amadekariya romana xwe dike bo çapê û li ser Melayî Cizîrî dixebite… Yıldız Çakar, avakara Komeleya Nivîskarên Kurd e û li Amedê dijî. Çetoyê Zêdo: Ji kerema xwe, tu dikarî xwe bidî nasîn? Yıldız Çakar: Nasnameyek di bêrika min de ye, lê belê temsîliyeta min nake. Heta wextekê bi awayekî fermî navê min Rojan bû. Li dibistanê gotin ev nav qedexe ye û dîplome nedan min. Ji ber vê bavê min ji mecbûriyetê navê min guhert. Di rojekê de ez bûm Yildiz.  Weke ku mirov di nava du pergalan de bimîne... Bi eslê xwe ji Qerejdaxê me. Min û helbest me hev dû gelek zû nas kir. Ji ber ku…

Modern Kürt Tiyatrosunun İlk Adımları

Yazar/metin merkezli Batı tiyatrosunun Kürt dilindeki ilk örneği, 1919’da Evdirehîm Rehmî Hekarî’yle başlaması, teatral formların Kürtlerde daha öncesinde olmadığı anlamına gelmemelidir. Popüler ve kitlesel bir sanat olan tiyatro tarihsel olarak her dönemde farklı biçimlerde icra edilmiştir. Genel anlamda tiyatro sanatı; kukla, gölge oyunu, köy seyirlik oyunları, çîrokbêj (bir nevi meddah) geniş bir alanda teatral formalara sahiptir. Bu formlar, yakın kültürler ve komşu milletler arasında benzerlikler gösterebildiği gibi veya hepten özgün bir biçim olarak da var olabiliyor. Kürt tiyatrosunda: Taziye, “Sîtav” (Gölge Oyunu) ile “Bûkella” (Kukla), “Mîr Mîran” (Sahte Emir), “Kosegelî-Gaxan”, “Bûka Baranê” (Bolluk-Bereket Oyun Ritüellerinden), “Sersal” (Yeni Yıl), “Newroz” oyun ve temsilleri... Bunun yanı sıra Kürt tiyatrosuna özgü teatral anlatı biçimleri arasında sayılabilecek “dengbêjî” ile “çîrokbêjî” gibi ulusal formlara da sahiptir. Kürt tiyatrosunun geçmişine ve bugününe baktığımızda…