Ana içeriğe atla

Ji Kevirên Sînemaya Kurdî

"Bîranînên li ser Kevir"

Fîlm: Bîranînên li ser Kevir (2014)
Derhêner: Şewket Emîn Korkî
Lîstikvan: Hisên Hesen, Nazmi Kırık, Shima Molaei, Suat Usta, Salah Şeyh Ehmedî, Rêkêş Şahbaz, Bengîn Elî, Hişyar Zîro
Senaryo: Mehmet Aktaş, Şewket Emîn Korkî
Çêker: tosfîlm, Mehmet Aktaş
Derhênerê Dîmênê: Salem Salavati
Mawe: 97 deqîqe

Hisên û Alan, piştî têkbirina Sedam li Başûrê Kurdistanê dixwazin fîlmekî li ser Enfalê çêbikin. Gelek zehmetî li pêşberî wan in, pirsa sereke jî peydekirina aktrîstekê ye. Hewldanên wan, bi hatina Sînor re vediguheze. Lê pismamê wê Hîwa û apê wê Hamid nahêlin Sînor di fîlm de bilîze. Sînor ji bo ku di fîlm de bilîze daxwaza zeweca bi Hîwa re qebûl dike.

Dest bi fîlmê Enfalê dikin, lê di paşxana kêşanê de kêşe û astengiyên wan her didomin. Perê wan diqede, Hisên û Alan ji bo kêşana fîlm di lêgerînê de ne. Di hemû sahneyên ku Sînor tê de dilîze, destgirtiyê wê Hîwa li seta fîlm e, bi çavnebarî daxilî nava fîlm dibe. Di fînala Enfalê de Hîwa tê seta fîlm û dixwaze Hisên bikuje. Hisên birîndar dibe, lê fîlmê Enfalê nîvco dimîne, heta, Hisên ji bo ku kêşana Enfalê biqedîne, pêşniyara lihevhatinê dipejirîne… Filmê Enfalê diqede, lê heta dawî jî kêşeyên sînemaya Kurdî di “Bîranînên Li Ser Kevirî” de naqedin… 

Du çîrok di fîlmê “Bîranînên Li Ser Kevirî” de weke “îro û doh” bi hev re hatine hûnandin.
Fîlm bi serdegirtina eskerên Beesê ya sînemeya ku fîlmê Yol ê Yilmaz Guney lê tê nîşandan dest pê dike. Fîlm bi zarokekî ku diçe sînemayê dest pê dike. Fîlmê ku tê nîşandan Yola Yılmaz Güney e, zarok(Hisênê biçûk) diçe ba makînîst ku ew bavê wî ye, piştî wextekê leşkerên Beesî -di ber dîmenên girtinên di Yolê de- davêjin ser sînemayê. Hisên wê şevê li wir e û zilma eskeran a li temaşevanên sînemê û lêdana li bavê wî dibe, dibîne.  Sîneme û fîlmê Yolê bi awayekî hestyar têsîrê li Hisên dike û dikeve jiyana wî. Piştî vê dîmenê em dibînin ku Hisên bûye derhênerekî Sînemayê... Hisên di rola dêrhêner de dixwaze fîlmê Enfalê bikêşe.  (Hisên Hesen di rastiyê de jî derhênêr e û di tevahîya film de gotin tê ser Yilmaz Güney.)
Ji fîlm diyar dibe ku Hisên çûye Elmanyayê û li wir bi jineke elman re zewicîye û kurekî wî heye. Lê çêkirina fîlmekî ku behsa Enfalê dike ji bo wî dibe armanca sereke. Loma dev ji malbata xwe berdide û tê Başûrê Kurdistanê... Lê hê di destpêkê de Hisên dibîne ku çêkirina Fîlm li welêt ne karekî asan e...

Derhêner (Hisên) û hevalê wî yê çêkerê fîlm (Alan), hevalên hevdu yên zarokatiyê ne, bi armanca ku li Başûrê Kurdistanê li ser desthilatdariya Beesîyan û  Enfalê ji çîrok û ji “Bîranînên li Ser Kevir” dixwazin fîlmekî çêbikin, lê ew bi xwe dibin çîroka fîlm. Bi vê şêweya ku weke “epîk absurd” jî mirov dikare bi nav bike, ji îro ber bi bîranînên êşê ve diçe.  Rastî û senaryoya “çêkirî”, bi hev re tê hûnandin ku ji hemû kesên di fîlm de cîh girtine, ji jiyana wan î rojane gelek têbînî û serboriyên wan, daxilî nava fîlm dibin. Alanê xwedîyê şîrketa fîlm, ji bo amadekariya fîlm nikare bi hev bixe û li çareseriyên “şexsî” digere. Hisên li hatina xwe poşman dibe lê carekê jî ketiye nava kar, nikare xwe ji kêşeyan xelas bike. Dîsa jî bi şiklekî dixwaze bi rêya çêkirina fîlm re, vê trawmaya ji zaroktiya xwe ve dijî, ji ser xwe bavêje û bavê xwe bi “bîr” bîne...

Hisên dixwaze sînemeya ku bavê wî canê xwe di ber de daye, di nava kurdan de geş bike û Sînora ku bavê wê di enfalê de hatiye kuştin, ew jî dixwaze serborîya wî bi rêya fîlmekî ku ew tê de dilîze bigihîne temaşevanan. Lê mam û kurmamê wê bi mebestên cuda li dijî vê yekê derdikevin û naxwazin Sînor di fîlm de bilîze. Di dawî de piştî xwestina wê û bi hin lihevrasthatinan, Sînor (Shima Molaei) di fîlm de dilîze. Sînor û Hisên herdu jî bi vî awayî dixwazin bi rêya çêkirina fîlmê Enfalê  şopên van “bîranînan” berceste bikin.
Hewldana çêkirina fîlmê Enfalê ji ber peydenekirina artîsteke jin, zehmetiyên civakî û aborî bixwe dibe fîlmê esas. Fîlm bi vî awayî li ser du beşan ava dibe; beşa pişt kamerayê (fîlmê esasî) û ya pêş kamerayê (Enfal)... Carinan herdu fîlm tevlihev dibin. Wek mînak di dema hilweşandin û şewitandina malên gundiyan de, avêtina Beesiyan û birîndarbûna Hisên…

“Enfal” yek ji bûyerên herî trajîk e ku hatiye serê Başûrê Kurdistanê. Enfal bi xwe mijareke ku hê jî di “bîreweriya” gel de, zîndî ye û bi hemû şêweya xwe bandora xwe li ser kurdan hiştiye. Fîlm di nava fîlm de ye, ev jî dike ku şêweya vegotina êşê sivik bibe, loma rastiya dîrokî” bi serboriya ekîba fîlm re, bêyî ku were “ajîtekirin”, hatiye hûnandin. Ekîba fîlmê Enfalê, ji bo kêşanê dixwazin karê xwe pêk bînin, lê pêrgî rastiyên civakê dibin. Derhênêrê nav filmê, serboriyên rasteqîn bi zimanekî “kenewerî” û di gelek dîmenan de bi “absurdiyeke civakî” dixwaze nîşan bide. Bi vêya re em dibînin ku, li ser nebûna derfetên hunerî, rexne li hukumeta Başûrê Kurdistanê jî tê kirin. Şewket Emîn Korkî, bi hêviyên şikestî li “dîroka nêz” dinêre lê dixwaze rewşa îroyîn jî raxîne ber çavan. Bi gotineke din, ji îro em li “nebûna hunerê” yî di nava civakê de binêrin, bi qasî “enfalê” mirov dixe nav fikaran.  

Hemû lîstikvan di nava dudiliyekê de ne, serdestiya mêran li Başûrê Kurdistanê rê nade ku jin bi biryara xwe lîstikvaniyê bike. Bijartina lîstikvaneke jin, ji bo rola sereke  “Lorîn” peyda nabe. Aktrîs Sînor (di rastiyê de ne ji Başûr e) bi destûra pismamê xwe ku bi şertê bi wî re bizewice dikare di fîlm de cî bigire. Lêgerîna lîstikvaneke jin, dike ku ji Rojhilatê Kurdistanê (Îranê) mîna serboriyeke qaçaxî be, bi hemû “rasteqîniya xwe” dibe drameke rojane. Ji tîpolojiya stranbêjên kurd “Roj Azad” (Suat Usta) ji neçarî û belangaziya ekîba fîlm re, weke çareseriyekê ji fîlmê “Enfalê” re dibe rolê sereke, ev bi xwe jî keneweriya fîlm û têkiliya baziraganiyê nîşan dide. Suat bi performansa xwe “lîstikvaniya klîşebûyî”  serkevtî parodîze dike. 

Hevalê derhêner Alan (Nazmi Kırık), weke çêkerê fîlm her tiştî dide ber xwe ku ji bo bibe alîkarê derhêner. Alan,  dikeve nava niqaşên li ser castingê û ji bo ku kêşandina fîlm biqede weke çareseriyê bi pêşniyara wî, dixwaze Roj Azad were di fîlm de rola sereke bilîze. Roj Azad, stranbêjekî populîst e ku li Ewropa dijî, ji bo bazirganiyê hatiye kurdistanê, lê fîlm ji bo xwe dike sedema hatina xwe, lê ew di nav lîstikvanan de yê herî lawaz û populer e.
Ji hemû perçeyên kurdistanê tevî astengî û çîrokên hevpar, di fîlm de weke mijar û çîrokên rasteqîn cî digrin. Mîna “parodiyeke” sînemaya kurdî jî mirov dikare binirxîne. Bo nimûne referansên ji Yılmaz Güney û tunebûna bazara sînemaya kurdî li Kurdistanê,  nebûna ekîpmanên teknîk, nebûna bîner û pişgiriya sînemayê û ya esas tunebûna “lîstikvanên Jin” bi têbîniyên rasteqîn û nirxandinên rojane re, hemû dibin mijara fîlm.

Di tevahiya fîlm de “kevir” dibe metafora “tundiyê”, di seranserê çîrok û rewşa îroyîn ya fîlm de, bi kavilkirina Kurdistanê re dibe “bîreweriyeke” taybet.  Ji 1986an heta sala 1989an li Başûrê Kurdistanê bi hezaran gund hatin şewitandin û nêzî 190 hezar kurd hatin qetilkirin.  Mirov dikare bibêje, giraniya mijarê bi epîkbûna kêşandina fîlm re hatiye sivikkirin ku ev jî bûye sedem ku fîlm xwe ji vegotina “trajediya” mijarê xelas bike. Ji ber vê yekê ye ku navenda mijar û hûnandina fîlm li ser civaka rasteqîn e, ku çawa li Başûr bi ser “tunebûna” sînemayê ve tê vegotin.

Di dîroka gelan de hin bûyer hene ku bîreweriya wan ava dikin. Têkiliya mirovan  bi “keviran” re xwedî rengên bingehîn e. Ev têkilî carinan weke nirxeke “menqûl-gayrimenqûl” û carinan jî li ser Rojhilata Navîn “kevir” di kêşe û nakokiyên civakê de wateyên taybet hildigere.  Di vî filmî de jî em pêrgî çend cureyên vê têkiliyê dibin. Cihê ku film lê tê kişandin cihê Beesiyan e ku piraniya film li vir derbas dibe. (Bi wateyeke şênber jî Beesiyek, bi kevirekî girtiyekî dikuje.) Li dijî vêya li ser Roj Azad û şîrîkê wî ku bazirganê avahîsaziyê ye li ser projeya avahiyên xwe di bîlboardan de “Jiyanek nû em ava dikin” dinivîse ku, ji bo “pêşketina” civakê îroniyekê nîşan dide. 

Ji bo Sînor, kevir xwediyê wateyeke tije bîranînên dilsoj e. Sînor li nava koma kevirên ku ji aliyê mirovan ve weke avahiyeke mirin û êşkenceyê hatiye sazkirin li “bîranînên” bavê xwe digere. Di heman demê de Roj Azad (Suat Usta) diyar e ku bi vê erdnîgariya ku bi xwînê hatiye xêzkirin tu têkiliya wî ya ji dil tune ye, dîsa bi rêya keviran “jiyaneke nû” pêşniyarî mirovan dike. Bi vê jî em dibînin ku kevir ji mirovan re carinan mirinê carinan jî jiyanê nîşan dide. Li hember van şahidên bêdeng/bêziman, kirinên mirov di destê mirov de ye, mirov dikare “kevir” ji bo mirinê jî ji bo jiyanê jî bi kar bîne.

Astengiyên malbatî yên li ser lîstikvanên jin ku dramatîka bingehîn ya fîlm e, li ser vê yekê diqewime, jinên ku dixwazin bilîzin jî ji ber civak û malbatên xwe nikarin bilîzin. Sînor mamoste ye, di nûçeyan de dibihîze ku listikvaneke jin lazim e. Ji bo di fîlm de bilîze, divê ji apê xwe destûrê bixwaze. Ekîba fîlm hemû diçin ricayê ji bo ku Sînor di fîlm de cî bigire, mîna ku çûbin xwestina wê. Hemû bergerînên wan bê fêde dimînin û ji ber vê yekê derhêner û ekîba wan ji bo peydekirina lîstikvaneke jin diçin Rojhilat. Di vegera wan de ji ber pirsgirêka li sînorê Îranê, rê nadin ku ew vegerin, pişt re bi qaçaxî dikin ku vegerin lê dema ji sînor derbas dibin leşker li wan diteqînin û lîstikvana jin jî tê girtin, destvala vedigerin.

Bi çûyina derhêner a Rojhilat re, Sînor ji bo ku bilîze daxwaza zewaca Hîwa qebûl dike û Hîwa qanî dibe ku Sînor di fîlm de bilîze. Bi hatina Roj Azad  û bi tevlêbûna Sînor re dest bi kişandina film dikin, lê Hîwayê dergistiyê Sînûr , her tim li seta film e û mudaxaleyî wan dike (Li gor agahiyan, di rastiyê de jî heman çîrok di setê de qewimiye, desgiritiyê Sînor yê rasteqîn her li setê bûye.).
Di dîroka gelên bindest de êş hevpariyeke mezin û her dem guncav e. Di hişê nifşên nû de jî bîranînên van êşan bi cî dibe. Lê mixabin êşên gelên bindest bi dawî nabin. Bîranîn bi êşên nû zêde dibin. Dem dibuhure lê êş nabihurin. Ji aliyekî têkoşîna li hemberî zextan dimeşe, ji aliyê din ve jî êş di “bîreweriya civakê” de dirûvekî zexm digre. Vegotin di civaka kurdan de şêweya herî pêşketî ye. Di vî fîlmî de pirsgirêkên sînemaya kurdî bi awayekî aşkere hatiye qalkirin. Piştgiriya çêkirina fîlîman qels e, ji aliyê teknîkî û ji aliyê civakî pirsgirêkên cur bi cur derdikevin holê. Dema hilbijartina lîstikvanan de derhêner mecbûr dimîne ku lîstikvanekî populer (Roj Azad) hilbijêre. Roj Azad stranbêj e, lê xwedîyê têkîliyen giring û dewlemend e. Ev jî dibe sedema hilbijartina wî ji bo lîstikvaniyê. Ew qas populîst e ku dema Hisên brîndar dibe,  Roj azad dixwaze bibe derhênerê fîlm jî.
Di warê bikaranîna ziman de, Soranî û Kurmancî bêyî nakokiyeke ragîhandinê di fîlm de cih digre. Wek mînak; Alan, bi devoka Amedê diaxive, bavê wî û zarokên wî bi devoka Bahdînî, jina wî jî bi Soranî diaxive. Sînemaya Kurdî, di vî warî de xwedî mînakên balkêş in ku divê bi giştî were nirxandin. Ku em vegerin destpêka fîlm; Bavê Hisên jê re dibêje, fîlmekî kurdî ye lê fîlm ne bi kurdî ye û navê wê jî Yol e.

Di dramatûrjiya fîlm de, dema em li hemû lîstikvanan dinêrin, her kes û armanceke wan heye, di vê babêtê de “Alan” veşartî maye, armanca wî zêde ne diyar e.  “Deftera Sînorê” tesîrekê li ser naveroka fîlm nake, mirov dikare bibêje tenê Hisên motîve dike. Dema defter dikeve dewrê, mirov li benda tiştekî ye ku tesîrê li ser naveroka fîlm jî bike, lê ev yek pêk nayê... 

Weke encam; tunebûna dezgehên ji bo hunerê, piştî desthilatdariya Beesê nebûna derfetên hunerî û temaya sînor ku perçekirina Kurdistanê bi danûstendinên perçeyên din, bi hevdu hatiye hûnandin. Fîlm li ser “bîreweriya” gelê kurd û rewşa îroyîn, nirxandinên hêja radixe ber çavan. Ji bo birêxistina civakê, pirsa civateke çawa, bi şêweyeke berfireh bûye mijar û çîroka fîlmekî taybet…  Bi hemû aliyên xwe hêja ye ku were temaşekirin.

                       
*Ev nivîs di kovara Zarema de (hejmara 8an) hatibû weşandin .



Yorumlar

Bu blogdaki popüler yayınlar

Samatya Sakinlerinin Biricik Sahafı: Devrim Sahaf (Pirtûkfiroş)

Yine aynı bir Pazar günü… Bahar gelmiş kime neylemiş, herkes dışarıda, bir ben kalmışım sanırsın içerde… Sosyal medya ve akıl sır ermeyen bir telefonun varsa, bir hafta bile dışarı çıkmazsın, olur biter… Recep telefondan bildirir: “Dayika Niştiman” kitabını getirecekmiş, yanına Mustafa’yı da katmış eve gelmişler, hoş gelmişler. Onların gelmesiyle ne zamandır dışarıya çıkmadığımı anımsadım: üç günmüş... Siz de olsanız çıkmazsınız, mayısta Amed kitap fuarına yetişmesi gereken “Kürt Tiyatro Tarihi” kitabıyla uğraşınca “baharmış, Samatya sahiliymiş” unutursunuz. Abartıkça abartıyoruz haliyle; sorduklarında “mühim” adamların yaptığı gibi, “çok yoğunuz abi” modunda, iş güçle meşgul olduğumuzu söylemeyi ihmal etmiyoruz, övünmek gibi olsun bu da...  Neyse, yine her zamanki Recep’in olağan hallerinden birini yaşıyoruz; odanın içinde dağılmış makaleleri karıştırmakla meşgul, kitap kurdu Receb’e çıktıları karıştırma fırsatı tanımadan, elindeki yazıları yerine bırakmasını istedim ve ani bir “Hadi…

"Leylanok, Derî, Goristana Stêrkan..." an jî bi edebî “Yıldız Çakar”

Yıldız Çakar; berhema wê ya “Goristana Stêrkan” di sala 2004an de ji Weşanên Elmayê derdikeve. Pirtûka duyem î bi navê “Ala” 2008an li Dihokê, ji aliyê yekitiya niviskarên Dihokê vê çap dibe. Bi hevkariya Amed Tigrîs re “Ansiklopediya Amedê” dinivîse, ji aliyê Şaredariya Amedê ve di 2012an de tê weşandin. Berhama wê yên bi navê “Derî” (Helbest, 2012) û Leylanok (2014, ceribandin) di nav weşanên Avestayê derdikeve. Niha amadekariya romana xwe dike bo çapê û li ser Melayî Cizîrî dixebite… Yıldız Çakar, avakara Komeleya Nivîskarên Kurd e û li Amedê dijî. Çetoyê Zêdo: Ji kerema xwe, tu dikarî xwe bidî nasîn? Yıldız Çakar: Nasnameyek di bêrika min de ye, lê belê temsîliyeta min nake. Heta wextekê bi awayekî fermî navê min Rojan bû. Li dibistanê gotin ev nav qedexe ye û dîplome nedan min. Ji ber vê bavê min ji mecbûriyetê navê min guhert. Di rojekê de ez bûm Yildiz.  Weke ku mirov di nava du pergalan de bimîne... Bi eslê xwe ji Qerejdaxê me. Min û helbest me hev dû gelek zû nas kir. Ji ber ku…

Modern Kürt Tiyatrosunun İlk Adımları

Yazar/metin merkezli Batı tiyatrosunun Kürt dilindeki ilk örneği, 1919’da Evdirehîm Rehmî Hekarî’yle başlaması, teatral formların Kürtlerde daha öncesinde olmadığı anlamına gelmemelidir. Popüler ve kitlesel bir sanat olan tiyatro tarihsel olarak her dönemde farklı biçimlerde icra edilmiştir. Genel anlamda tiyatro sanatı; kukla, gölge oyunu, köy seyirlik oyunları, çîrokbêj (bir nevi meddah) geniş bir alanda teatral formalara sahiptir. Bu formlar, yakın kültürler ve komşu milletler arasında benzerlikler gösterebildiği gibi veya hepten özgün bir biçim olarak da var olabiliyor. Kürt tiyatrosunda: Taziye, “Sîtav” (Gölge Oyunu) ile “Bûkella” (Kukla), “Mîr Mîran” (Sahte Emir), “Kosegelî-Gaxan”, “Bûka Baranê” (Bolluk-Bereket Oyun Ritüellerinden), “Sersal” (Yeni Yıl), “Newroz” oyun ve temsilleri... Bunun yanı sıra Kürt tiyatrosuna özgü teatral anlatı biçimleri arasında sayılabilecek “dengbêjî” ile “çîrokbêjî” gibi ulusal formlara da sahiptir. Kürt tiyatrosunun geçmişine ve bugününe baktığımızda…